Nông nghiệp Việt Nam: Giàu tiềm năng, nghèo giá trị

Việt Nam xuất khẩu gạo top 3 thế giới. Cà phê top 2. Hồ tiêu số 1. Điều số 1. Năm 2025, tổng kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt kỷ lục 70,63 tỷ USD mức tăng trưởng cao nhất trong hai thập kỷ. Những con số này đáng tự hào.

Nhưng đằng sau các con số đó là một thực tế khác: người trồng lúa ở Sóc Trăng, người trồng cà phê ở Đắk Lắk, người trồng tiêu ở Bình Phước vẫn chạy ăn từng vụ, vẫn lo nợ vào mỗi đầu mùa, vẫn bán nông sản với giá do người khác quyết định.

Bài viết này không có tham vọng đưa ra giải pháp toàn diện. Đây là tổng hợp cảm nhận cá nhân của người viết từ các thông tin, số liệu công khai nhằm nhìn thẳng vào những điểm đứt gãy mà ngành nông nghiệp Việt Nam đang đối mặt.

I. THỰC TRẠNG: SẢN LƯỢNG HÀNG ĐẦU, GIÁ TRỊ VẪN THẤP        

Nhìn vào nền nông nghiệp Việt Nam hôm nay, ta thấy một bức tranh hai mặt tương phản. Một mặt là sản lượng đáng tự hào — gạo, cà phê, hồ tiêu, điều, tôm, cá tra đều xếp hàng đầu thế giới về khối lượng xuất khẩu. Mặt kia là giá trị thu về trên mỗi đơn vị sản lượng vẫn ở mức thấp, chuỗi liên kết manh mún, và thương hiệu gần như vắng mặt trên các kệ hàng quốc tế cao cấp.

Bán nguyên liệu, không bán giá trị.        

Theo số liệu từ Viện Công nghệ Sau thu hoạch và các thống kê ngành, có đến 80–85% nông sản Việt Nam xuất khẩu hiện nay ở dạng thô hoặc sơ chế tối thiểu: không nhãn hiệu, không câu chuyện, không truy xuất nguồn gốc. Người mua ở đầu kia chuỗi cung ứng toàn quyền quyết định giá. Người bán, tức nông dân Việt chỉ có hai lựa chọn: chấp nhận hoặc để hàng thối.

"Liên kết chuỗi để khắc phục hàng loạt điểm yếu trong sản xuất nông sản" - Nguồn: Viện Công nghệ Sau thu hoạch; vnbusiness.vn 

Hạt cà phê Robusta Việt xuất khẩu dạng nhân xanh với giá bình quân khoảng 2–3 USD/kg. Đến tay các nhà rang xay ở châu Âu, đóng gói thành thương hiệu, giá trên kệ siêu thị là 30–50 USD/kg. Phần giá trị gia tăng đó không vào tay người trồng.

Gạo ST25 được vinh danh ngon nhất thế giới năm 2019. Năm 2025, giá gạo xuất khẩu bình quân của Việt Nam đạt 555 USD/tấn — cao nhất so với Thái Lan, Ấn Độ, Pakistan trong cùng phân khúc. Nhưng người tiêu dùng ở Tokyo hay Amsterdam vẫn khó tìm thấy thương hiệu gạo Việt trên kệ siêu thị. Họ quen với Jasmine Rice của Thái Lan, Koshihikari của Nhật vì hai thứ đó có thương hiệu và hệ thống phân phối được xây dựng qua nhiều thập kỷ.

Manh mún và thiếu chuẩn hóa         

Sản xuất nông nghiệp Việt Nam hiện vẫn chủ yếu dựa vào nông hộ quy mô nhỏ, trung bình chưa đến 0,5 ha/hộ. Không có quy trình thống nhất, không có tiêu chuẩn đầu vào đồng bộ, chất lượng đầu ra dao động từ thửa này sang thửa khác. Khi người mua quốc tế cần 10.000 tấn gạo đồng nhất về kích cỡ, độ ẩm, dư lượng thuốc hàng trăm hộ nông dân canh tác rời rạc không thể đáp ứng yêu cầu đó, dù từng hộ có thể có sản phẩm rất tốt.

Đây là vấn đề có tính cấu trúc, không phải lỗi của cá nhân nào. Khi mỗi hộ tự quyết định giống gì, bón phân gì, phun thuốc gì, bán cho ai,… sự rời rạc tất yếu tạo ra chất lượng không đồng đều, làm suy yếu toàn bộ khả năng cạnh tranh của vùng nguyên liệu.

Phụ thuộc thị trường đơn lẻ        

Trung Quốc vẫn là thị trường nhập khẩu nông sản lớn nhất của Việt Nam, chiếm tỷ trọng lớn trong tổng kim ngạch, đặc biệt với các mặt hàng rau quả, gạo, sắn. Sự phụ thuộc vào một thị trường gần tạo ra rủi ro tập trung rõ rệt. Mỗi lần biên giới siết chặt vì kiểm dịch hay thay đổi chính sách nhập khẩu, hàng chục nghìn tấn nông sản bị ách tắc ở cửa khẩu, nông dân phải bán đổ bán tháo.

Những năm gần đây, xuất khẩu chính ngạch sang Trung Quốc tăng lên, một tín hiệu tích cực. Nhưng rủi ro phụ thuộc thị trường vẫn là bài toán chưa được giải triệt để.

Lạm dụng hóa chất - rào cản vô hình với thị trường cao cấp        

Để đạt sản lượng trong ngắn hạn, một bộ phận nông dân sử dụng thuốc bảo vệ thực vật vượt ngưỡng khuyến cáo, bón phân hóa học không theo quy trình dẫn đến dư lượng tồn đọng vượt mức cho phép của thị trường nhập khẩu. Kết quả: lô hàng bị trả về, mất hợp đồng, mất uy tín cả vùng sản xuất.

Trong khi đó, quy định Farm to Fork của Liên minh châu Âu đặt mục tiêu giảm 50% sử dụng thuốc trừ sâu hóa học đến năm 2030. Nhật Bản và Hàn Quốc ngày càng siết MRL (Maximum Residue Limits). Những thị trường này đang mở cửa cho nông sản sạch, hữu cơ, có truy xuất nguồn gốc nhưng đóng cửa với nông sản không đảm bảo tiêu chuẩn. Nguồn: Chính sách Farm to Fork, Ủy ban châu Âu, 2020; Bộ NN&PTNT

Thất thoát sau thu hoạch - tỷ lệ đáng lo ngại        

Số liệu từ Viện Công nghệ Sau thu hoạch cho thấy tỷ lệ tổn thất sau thu hoạch của nông sản Việt Nam lên đến 10–40% và là một trong những mức cao nhất khu vực. Nguyên nhân chủ yếu là thiếu hệ thống kho lạnh, phương tiện vận chuyển lạnh và nhà máy sơ chế đủ công suất tại vùng nguyên liệu.

Hệ quả trực tiếp: nông dân phải bán nhanh sau thu hoạch vì không có chỗ trữ. Thương lái nắm lợi thế ép giá vì biết người bán không có lựa chọn khác. Giá trị bị bào mòn ngay trong khâu vận chuyển và bảo quản trước khi hàng kịp đến tay người mua. 

"Liên kết chuỗi là chìa khóa giải bài toán nâng cao giá trị nông sản Việt" - Nguồn: Viện Công nghệ Sau thu hoạch; vnbusiness.vn; yenbaitv.org.vn

"80–85% nông sản Việt xuất khẩu dưới dạng thô. Số nông sản chế biến đạt chất lượng quốc tế mới chỉ khoảng 10%." — Viện Công nghệ Sau thu hoạch        

II. VẤN ĐỀ: CHUỖI LIÊN KẾT — TẠI SAO LIÊN TỤC VỠ?        

Việt Nam không thiếu chính sách. Nghị định 98/2018/NĐ-CP về khuyến khích phát triển hợp tác, liên kết sản xuất và tiêu thụ nông sản đã có hiệu lực từ năm 2018. Nhiều mô hình cánh đồng lớn được triển khai. Hàng trăm HTX được thành lập mỗi năm. 

Tuy nhiên, theo số liệu của Liên minh HTX Việt Nam công bố năm 2025, hiện chỉ có khoảng 2000 HTX mới, tổng số thành viên ước đạt gần 7,1 triệu thành viên, nhưng chỉ có khoảng 4700 HTX tham gia chuỗi giá trị, tương đương 13%. Điều này cho thấy liên kết thực chất vẫn còn khá hạn chế.

Vì sao tỷ lệ lại thấp như vậy, dù chính sách đã có? Nhìn vào thực tế vận hành, có thể nhận ra một số điểm đứt gãy lặp đi lặp lại.

Hợp đồng bị phá vỡ cả hai phía        

Theo phản ánh từ nhiều HTX và doanh nghiệp trong ngành, tình trạng phá vỡ hợp đồng bao tiêu xảy ra theo cả hai chiều: khi giá thị trường vượt giá hợp đồng, một bộ phận nông dân bán ra ngoài cho thương lái; khi giá thị trường xuống thấp hơn giá đã ký, một số doanh nghiệp từ chối thu mua hoặc ép giá lại.

Đây là vòng luẩn quẩn kinh điển. Khi cả hai phía đều có tiền lệ phá hợp đồng, niềm tin vào cam kết văn bản dần mất đi - và không ai muốn ký hợp đồng dài hạn trước. 

Liên kết mang tính thời vụ, thiếu chia sẻ rủi ro        

Theo Chủ tịch Liên minh HTX Việt Nam Cao Xuân Thu Vân, một trong những hạn chế lớn nhất hiện nay là mối liên kết giữa các tác nhân trong chuỗi còn lỏng lẻo chủ yếu mang tính thời vụ, chưa có cơ chế chia sẻ rủi ro về lợi ích thực sự. Khi giá nông sản biến động, mỗi bên tự xử lý theo lợi ích riêng thay vì chia sẻ gánh nặng theo thỏa thuận ban đầu.

Sự bất cân xứng rủi ro giữa nông dân và doanh nghiệp là yếu tố cốt lõi: nông dân chịu rủi ro thời tiết, dịch bệnh, và chi phí đầu vào trong suốt cả vụ nhưng khi giá xuống, họ thường là người thiệt trước. Doanh nghiệp thu mua sau thu hoạch, không gánh rủi ro sản xuất nhưng lại hưởng phần lớn chênh lệch giá khi thị trường tốt.

"Hình thành chuỗi liên kết trong nông nghiệp"; Liên minh HTX Việt Nam, 2024 - Nguồn: daidoanket.vn

Năng lực quản trị HTX còn hạn chế        

Theo số liệu theo dõi của Cục Kinh tế Hợp tác và Phát triển Nông thôn, tỷ lệ HTX nông nghiệp hoạt động có hiệu quả đã cải thiện đáng kể từ dưới 30% năm 2017 lên trên 70% năm 2020. Đây là tiến bộ rõ rệt. Tuy nhiên, số HTX xây dựng được thương hiệu sản phẩm, có năng lực tổ chức liên kết thực sự hiệu quả và có khả năng lan tỏa vẫn còn hạn chế.

Khoảng cách giữa một HTX hoạt động có hiệu quả về mặt nội bộ và một HTX có thể đàm phán hợp đồng xuất khẩu, hiểu yêu cầu chứng nhận quốc tế, và xây dựng thương hiệu tập thể vẫn còn rất lớn.

"Mới có khoảng gần 13% HTX tham gia liên kết chuỗi giá trị" - Nguồn: Cục Kinh tế Hợp tác và PTNT, 2020; vietnam.vn

Thông tin bất cân xứng giữa các mắt xích        

Trong chuỗi giá trị hiện tại, nông dân thường không biết giá thực tế tại thị trường đích, chỉ biết giá thương lái trả tại cổng vườn. Doanh nghiệp xuất khẩu nắm rõ yêu cầu chất lượng của người mua nước ngoài, nhưng thông tin này thường không được chuyển tải đầy đủ và kịp thời xuống cấp sản xuất.

Hệ quả là nông dân canh tác không có đủ thông tin để điều chỉnh theo nhu cầu thực của thị trường, tạo ra khoảng cách liên tục giữa những gì được sản xuất và những gì thị trường thực sự cần và sẵn sàng trả giá cao hơn.

Trách nhiệm mờ nhạt khi chuỗi đổ vỡ        

Khi xảy ra sự cố lô hàng bị trả về do dư lượng vượt ngưỡng, hàng không đạt kích cỡ hoặc độ ẩm theo hợp đồng, việc xác định trách nhiệm thường kéo dài và không rõ ràng. Không có cơ chế truy xuất nhanh để xác định đứt gãy xảy ra ở khâu nào: canh tác, thu gom, vận chuyển, hay bảo quản. Hệ quả là không ai học được bài học thực sự từ sự cố; Và sự cố tương tự lại xảy ra ở lô hàng tiếp theo. 

Đây không phải vấn đề của một doanh nghiệp hay một nhóm nông dân cụ thể mà là vấn đề hệ thống: thiếu cơ chế phân định trách nhiệm minh bạch trong toàn bộ chuỗi cung ứng. 

"Liên kết theo chuỗi giá trị để thúc đẩy cơ giới hóa, ứng dụng công nghệ cao để giảm chi phí trung gian, nâng cao giá trị gia tăng chưa phổ biến." - Bộ NN&PTNT, đánh giá kết quả 2023        

Khoảng cách giữa nghiên cứu và ứng dụng thực tế        

Không ít tiến bộ kỹ thuật giống mới, quy trình IPM, công nghệ sinh học mất nhiều năm từ khi được nghiên cứu đến khi đến tay nông dân ở quy mô rộng. Trong thời gian đó, điều kiện thị trường có thể đã thay đổi, yêu cầu chứng nhận đã nâng cấp, đối thủ cạnh tranh đã tiến một bước.

Khoảng cách này không chỉ là vấn đề tốc độ chuyển giao mà còn là vấn đề phù hợp với điều kiện cụ thể của từng vùng canh tác, từng loại đất, từng khí hậu địa phương. Một quy trình được thử nghiệm trong điều kiện lý tưởng của trạm thực nghiệm có thể cho kết quả khác hẳn khi áp dụng ngoài đồng thực tế.

"Vai trò của HTX trong chuỗi giá trị nông sản hàng hóa" - Nguồn: sdmd2045.ctu.edu.vn

THAY LỜI KẾT        

Những số liệu và thực trạng nêu trên không phải để bi quan về nền nông nghiệp Việt Nam. Ngược lại, kim ngạch xuất khẩu 70.63 tỷ USD năm 2025, vượt xa mục tiêu đề ra là bằng chứng sống động cho thấy tiềm năng của ngành là có thật và đang được khai thác ngày càng hiệu quả hơn.

Nhưng tiềm năng đó vẫn chưa được chuyển hóa thành thu nhập tương xứng cho người trực tiếp sản xuất. Khoảng cách giữa giá trị xuất khẩu và mức sống của nông dân, giữa vị thế top thế giới về sản lượng và sự vắng mặt của thương hiệu Việt trên kệ hàng quốc tế là khoảng cách đáng suy nghĩ.

Người viết không có đủ thông tin và năng lực để đề xuất giải pháp hệ thống cho một vấn đề đa chiều như vậy. Nhưng nhìn vào các số liệu, có một điều có thể quan sát được: những điểm đứt gãy trong chuỗi liên kết từ hợp đồng bị phá vỡ, đến thất thoát sau thu hoạch, đến thông tin bất cân xứng không phải là những điều không thể thay đổi. Chúng là những điểm mà từng tổ chức, từng doanh nghiệp, từng địa phương có thể bắt đầu làm khác đi, từ quy mô nhỏ nhất.

Ghi chú:
Bài viết là tổng hợp và cảm nhận cá nhân của tác giả dựa trên các thông tin, số liệu công khai từ Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Tổng cục Hải quan, Liên minh HTX Việt Nam, Viện Công nghệ Sau thu hoạch và các nguồn báo chí công khai. Tác giả không đại diện cho bất kỳ tổ chức nào và không có đủ thông tin để xác nhận tính toàn diện của các số liệu được dẫn.

Trần Văn Dũng - Bài viết tổng hợp và cảm nhận cá nhân từ thông tin công khai - Tháng 5/2026